Özellikle 19. yüzyıldan itibaren modern anlamda arkeolojik çalışmalar ve yerli arkeologlar ortaya çıktı.
Başlangıçta faaliyetler ağırlıklı olarak Avrupalı araştırmacılar, diplomatlar ve koleksiyoncular tarafından yürütülüyordu (eserler sıklıkla yurt dışına götürülüyordu), ama Osmanlı Devleti de zamanla kendi arkeoloji bilincini ve kurumlarını geliştirdi.
En Önemli İsim: Osman Hamdi Bey (1842-1910)
İlk Türk/modern Osmanlı arkeoloğu olarak kabul edilir.
İstanbul Arkeoloji Müzesi’nin müdürü (1881’den itibaren), müzeciliğin ve arkeolojinin kurumsallaşmasında öncü rol oynadı.
Nemrut Dağı, Lagina (Muğla) ve özellikle Sayda (Sidon, Lübnan) Kral Mezarlığı kazılarını (1887-1888) yönetti. Burada İskender Lahdi gibi dünyaca ünlü eserleri buldu ve İstanbul’a getirdi.
1884’te Asar-ı Atika Nizamnamesi (Eski Eserler Yasası) ile eserlerin yurt dışına kaçırılmasını engelleyen yasal çerçeveyi oluşturdu.
Sanayi-i Nefise Mektebi’ni (bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi) kurdu.
Osman Hamdi Bey’den önce de Osmanlı topraklarında kazılar yapılıyordu ama bunlar genellikle yabancı ekiplerceydi. Yerli katılım ise 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren arttı.
Diğer Önemli İsimler ve Gelişmeler
Hovhannes Hisarian, Théodore Macridy gibi Osmanlı vatandaşı (Rum, Ermeni kökenli) arkeologlar da vardı. Macridy, Osmanlı İmparatorluğu’nda ve sonrasında birçok kazıda rol aldı.
Erken dönemde müze çalışmaları: 1846’da ilk müze (Müze-i Hümayun) kuruldu. Yöneticileri arasında Edward Goold, Anton Dethier gibi yabancılar da yer aldı.
19.yüzyılda arkeoloji, Osmanlı’nın modernleşme/Batılılaşma çabalarının parçasıydı. British Museum’un (1753) etkisiyle başlayan “eski eser avı”na karşı Osmanlı da kendi müzesini güçlendirdi.
Özetle, Osmanlı’da yaşayan ve çalışan arkeologlar kesinlikle vardı; en parlak örneği Osman Hamdi Bey’dir. Arkeoloji bilim olarak daha çok 19. yüzyılda kurumsallaştı, Cumhuriyet döneminde ise çok daha sistematik hale geldi.